Khi nào nên kết hợp sữa mẹ và sữa công thức?

“Khi nào nên kết hợp Sữa mẹ và Sữa công thức?” là câu hỏi rất phổ biến, đặc biệt với các mẹ ít sữa, đi làm sớm hoặc có em bé bú kém.

Litita chia sẻ một số ý theo chuẩn y khoa, dễ hiểu.

1. Sữa mẹ luôn là ưu tiên số 1

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tối ưu cho trẻ sơ sinh và nhũ nhi, cung cấp đầy đủ năng lượng, chất đạm, chất béo, vitamin, khoáng chất cùng nhiều kháng thể giúp tăng cường miễn dịch và bảo vệ bé khỏi bệnh tật. Các tổ chức y tế lớn trên thế giới đều khuyến cáo nên cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục duy trì sữa mẹ song song với ăn dặm đến ít nhất 1–2 tuổi. Trong mọi trường hợp, nếu còn khả năng cho bú, sữa mẹ luôn nên được ưu tiên hàng đầu.

Tuy nhiên, thực tế Nuôi con không phải lúc nào cũng “lý tưởng” như khuyến cáo. Có nhiều hoàn cảnh khiến bố mẹ phải cân nhắc bổ sung sữa công thức bên cạnh sữa mẹ. Việc kết hợp không có nghĩa là “thua kém” hay “bỏ cuộc”, mà là một lựa chọn linh hoạt, nhằm đảm bảo bé được cung cấp đủ dinh dưỡng và phát triển khỏe mạnh.

2. Khi nào nên cân nhắc kết hợp sữa mẹ và sữa công thức?

Dưới đây là những tình huống thường gặp mà bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng có thể gợi ý bố mẹ dùng thêm sữa công thức bên cạnh sữa mẹ.

2.1. Mẹ ít sữa, bé không Tăng cân đủ

• Bé bú mẹ nhưng không lên cân hoặc tăng rất chậm, trong khi kỹ thuật bắt vú đã được điều chỉnh đúng.

• Mẹ đã áp dụng nhiều biện pháp kích sữa (cho bú thường xuyên, da kề da, hút sữa, nghỉ ngơi, ăn uống đủ chất) nhưng lượng sữa vẫn không cải thiện.

• Bé có dấu hiệu không đủ sữa: tiểu ít, nước tiểu vàng đậm, bé quấy khóc nhiều sau bú, bứt rứt, ngủ không yên, khô môi, có nguy cơ mất nước.

Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung thêm sữa công thức để đảm bảo nhu cầu năng lượng của bé được đáp ứng kịp thời, tránh suy dinh dưỡng và chậm phát triển.

2.2. Mẹ phải đi làm sớm, không thể duy trì bú mẹ hoàn toàn

• Mẹ đi làm lại sớm, khó thu xếp thời gian vắt sữa, không có nơi trữ sữa an toàn hoặc lượng sữa vắt ra không đủ cho bé dùng cả ngày.

• Người chăm bé (ông bà, người giúp việc) chưa quen bảo quản, hâm sữa mẹ, khiến việc dùng sữa mẹ vắt sẵn gặp nhiều trở ngại.

Trong trường hợp này, bố mẹ có thể bố trí: bé bú mẹ trực tiếp khi mẹ ở nhà (sáng sớm, chiều tối, ban đêm) và uống thêm sữa công thức vào ban ngày khi mẹ vắng nhà. Cách kết hợp này vừa duy trì được lợi ích của sữa mẹ, vừa đảm bảo bé không bị thiếu sữa.

2.3. Mẹ mắc bệnh cần dùng thuốc không an toàn cho bé bú

• Một số loại thuốc (hóa trị, điều trị ung thư, một số thuốc chống động kinh, thuốc phóng xạ, điều trị lao, điều trị tâm thần…) có thể bài tiết vào sữa mẹ và gây hại cho trẻ.

• Khi bác sĩ kết luận “tạm thời không được cho bú mẹ”, mẹ cần ngưng cho bé bú và sử dụng sữa công thức trong thời gian điều trị.

Nếu đây là tình trạng tạm thời, sau khi dừng thuốc và được bác sĩ cho phép, mẹ có thể “gây lại sữa” hoặc kết hợp lại sữa mẹ với sữa công thức theo hướng dẫn.

2.4. Bé sinh non, nhẹ cân, bệnh lý đặc biệt

• Bé sinh non, nhẹ cân, có bệnh lý bẩm sinh hoặc Sau sinh phải nằm hồi sức, đôi khi cần loại sữa chuyên biệt với công thức năng lượng cao, giàu đạm, khoáng chất hơn.

• Có những giai đoạn sức bú của bé yếu, không bú được đủ lượng, bác sĩ sẽ phối hợp sữa mẹ (vắt ra) với sữa công thức hoặc sữa đặc trị để bảo đảm bé được nuôi dưỡng tối ưu.

Trong nhiều ca, sữa mẹ vẫn được ưu tiên (có thể được “tăng cường” thêm năng lượng bằng các sản phẩm đặc biệt), nhưng sữa công thức sẽ là trợ lý quan trọng về dinh dưỡng theo phác đồ của bác sĩ.

2.5. Mẹ bị stress nặng, kiệt sức vì áp lực nuôi con

• Áp lực “phải đủ sữa”, “phải bú mẹ hoàn toàn” có thể khiến nhiều mẹ rơi vào căng thẳng, mất ngủ, trầm cảm sau sinh.

• Khi sức khỏe tinh thần của mẹ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, việc bổ sung thêm sữa công thức để giảm áp lực cho mẹ, chia sẻ gánh nặng chăm con với người thân là điều nên cân nhắc.

Mẹ khỏe, tinh thần tốt là nền tảng để chăm sóc bé lâu dài. Một chế độ nuôi con “vừa sức” với gia đình đôi khi tốt hơn cố gắng hoàn hảo nhưng mẹ kiệt quệ.

3. Những nguyên tắc quan trọng khi kết hợp sữa mẹ và sữa công thức

Khi đã quyết định kết hợp, bố mẹ cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản để bé hấp thu tốt và vẫn tận dụng tối đa lợi ích từ sữa mẹ.

3.1. Luôn ưu tiên cho bé bú mẹ trước

• Trong mỗi cữ, nếu còn sữa, nên cho bé bú mẹ trước để kích thích tiết sữa, giúp duy trì nguồn sữa tự nhiên.

• Sau khi bé bú mẹ, nếu bé vẫn có dấu hiệu đói (tìm ti, khóc, chưa chịu rời bình/ti), lúc đó mới bổ sung thêm sữa công thức.

• Cách này giúp tránh lãng phí sữa mẹ và vẫn giữ được cơ chế “cung – cầu” để ngực mẹ tiếp tục tạo sữa.

3.2. Không nên tự ý pha chung hai loại sữa nếu chưa hiểu rõ

• Về nguyên tắc, bố mẹ có thể được hướng dẫn pha sữa công thức riêng rồi trộn với sữa mẹ trong một số trường hợp, nhưng cần làm theo chỉ định và hướng dẫn rõ ràng từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

• Nếu làm sai cách (pha sai tỷ lệ sữa công thức, pha với nước không đảm bảo, trộn rồi để quá lâu…), nguy cơ là sữa bị quá đậm đặc, nhiễm khuẩn hoặc bé khó tiêu, nôn trớ, rối loạn tiêu hóa.

• An toàn nhất trong đa số trường hợp thường là: pha sữa công thức riêng đúng hướng dẫn, cho bé bú mẹ trước, rồi cho bé uống thêm bình sữa công thức nếu cần, ở hai cữ tách biệt.

3.3. Sắp xếp thời gian giữa các cữ sữa hợp lý

• Sữa công thức thường tiêu hóa chậm hơn sữa mẹ, nên sau khi bé uống sữa công thức, thời gian giữa các cữ thường dài hơn so với bú mẹ.

• Bố mẹ nên tránh cho bé uống liên tục 2–3 loại sữa sát nhau, vì có thể khiến hệ tiêu hóa non nớt bị quá tải, gây đầy bụng, khó chịu, quấy khóc.

• Hãy quan sát tín hiệu đói – no của bé (ngậm tay, quay đầu tìm ti, khóc đói, hoặc ngừng bú, ngủ yên khi no) để linh hoạt chỉnh khoảng cách cữ.

3.4. Theo dõi kỹ phản ứng của bé

• Khi mới bắt đầu dùng thêm sữa công thức, bố mẹ nên theo dõi: tình trạng phân (màu sắc, mùi, độ lỏng), tần suất đi ngoài, biểu hiện đầy hơi, nôn trớ, phát ban, mẩn đỏ.

• Nếu có dấu hiệu bất thường: tiêu chảy, táo bón kéo dài, nổi mẩn nghi dị ứng, quấy khóc nhiều sau cữ bú… cần đưa bé đi khám để được tư vấn đổi loại sữa hoặc điều chỉnh cách dùng.

• Mỗi bé phản ứng khác nhau với từng loại sữa; không nên tự ý đổi nhiều loại sữa liên tục trong thời gian ngắn.

4. Gợi ý cách bố trí kết hợp sữa mẹ và sữa công thức trong ngày

Tùy tình hình từng gia đình, có thể áp dụng một số “kịch bản” sau (chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chỉ định cá nhân của bác sĩ):

• Mẹ đi làm giờ hành chính:

  • Sáng sớm: bé bú mẹ trực tiếp.

  • Ban ngày (khi mẹ vắng): bé uống sữa mẹ trữ sẵn nếu đủ, hoặc dùng sữa công thức.

  • Chiều tối, ban đêm: bé bú mẹ trực tiếp để tăng gắn kết và kích sữa.

• Mẹ ít sữa, cần bổ sung thêm:

  • Mỗi cữ: cho bé bú mẹ trước 10–15 phút, sau đó nếu bé còn đói mới thêm một lượng sữa công thức phù hợp.

  • Định kỳ cân bé, đo chiều dài, vòng đầu theo lịch khám để điều chỉnh lượng sữa.

• Bé sinh non, nhẹ cân (theo dõi bởi bác sĩ):

  • Thực hiện đúng phác đồ nuôi dưỡng bác sĩ đưa ra (có thể cần cả sữa mẹ, sữa công thức đặc trị, cách chia nhỏ cữ sữa…).

  • Không tự ý thay đổi loại sữa hoặc tăng – giảm lượng mà không hỏi ý kiến chuyên môn.

5. Khi nào nên nhờ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hỗ trợ?

Bố mẹ nên đưa bé đi khám, tư vấn khi:

• Bé không tăng cân hoặc sụt cân dù đã kết hợp sữa mẹ và sữa công thức.

• Bé nôn trớ nhiều, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, có dấu hiệu dị ứng (phát ban, khò khè, đi phân có máu…).

• Mẹ có bệnh nền, dùng thuốc kéo dài, không chắc có an toàn cho bú mẹ hay không.

• Mẹ muốn quay lại nuôi con bằng sữa mẹ nhiều hơn (giảm sữa công thức) và cần lộ trình “gây lại sữa” an toàn, hiệu quả.

Bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng sẽ đánh giá toàn diện: cân nặng, chiều dài, lịch sử bú, loại sữa đang dùng, tình trạng sức khỏe của mẹ và bé để xây dựng kế hoạch nuôi dưỡng phù hợp, trong đó có thể vẫn kết hợp cả sữa mẹ và sữa công thức nhưng theo cách khoa học và cá nhân hóa.

6. Thông điệp dành cho bố mẹ

Kết hợp sữa mẹ và sữa công thức là một lựa chọn hợp lý trong nhiều hoàn cảnh, không phải là “thất bại” của mẹ. Điều quan trọng nhất không phải là bé uống loại sữa “hoàn hảo” nào, mà là bé được cung cấp đủ dinh dưỡng, lớn lên khỏe mạnh trong tình yêu thương và sự bình an của cả gia đình.

Nếu còn băn khoăn về việc nên bắt đầu kết hợp sữa ra sao trong trường hợp cụ thể của mình, bố mẹ nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ nhi, bác sĩ sơ sinh hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn cá nhân hóa.