Trầm cảm Sau sinh không phải “yếu đuối” hay “nghĩ nhiều”, mà là một rối loạn tâm lý thật sự có thể ảnh hưởng sâu đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển của bé. Hiểu – nhận ra sớm – và cùng nhau hỗ trợ mẹ chính là cách tốt nhất để bảo vệ cả gia đình.
1. Buồn sau sinh và trầm cảm: khác nhau thế nào?
Sau sinh, rất nhiều mẹ trải qua giai đoạn “buồn sau sinh” (baby blues), đây là trạng thái rất thường gặp và thường tự hết.
Buồn sau sinh (baby blues)
-
Xuất hiện: trong vài ngày đầu đến 2 tuần sau sinh.
-
Biểu hiện:
-
Dễ khóc, tủi thân, nhạy cảm.
-
Lo lắng vu vơ, dễ cáu gắt.
-
Ngủ chập chờn vì chăm bé, nhưng vẫn có lúc thấy vui, thấy yêu con.
-
-
Kéo dài: thường tự giảm dần, không làm mẹ mất hoàn toàn khả năng chăm con.
Baby blues giống như “cơn sóng cảm xúc” sau sinh – mệt, đau, thiếu ngủ, hormone thay đổi – và rất nhiều mẹ đi qua giai đoạn này.
Trầm cảm sau sinh
-
Xuất hiện: trong vài tuần đến 1 năm sau sinh, có khi âm thầm hơn.
-
Biểu hiện mạnh hơn, sâu và dai dẳng:
-
Buồn bã gần như cả ngày, nhiều ngày liên tiếp.
-
Mất hứng thú với những thứ từng yêu thích (kể cả chăm con).
-
Cảm giác vô dụng, tội lỗi, “mình là mẹ tệ”.
-
-
Ảnh hưởng rõ đến:
-
Giấc ngủ (không ngủ được dù bé ngủ).
-
Ăn uống (bỏ ăn hoặc ăn vô tội vạ).
-
Khả năng chăm con, chăm bản thân.
-
Điểm khác biệt lớn nhất:
Buồn sau sinh thường nhẹ, thoáng qua; trầm cảm sau sinh kéo dài, tăng dần và làm mẹ “mất mình”.
2. Dấu hiệu cảnh báo trầm cảm sau sinh
Không phải mẹ nào cũng có đủ mọi dấu hiệu, nhưng nếu mẹ có từ 5 dấu hiệu trở lên kéo dài >2 tuần, gia đình nên nghĩ đến trầm cảm sau sinh.
Nhóm cảm xúc – suy nghĩ
-
Buồn vô cớ, khóc nhiều, khó dừng lại.
-
Cảm thấy trống rỗng, vô vọng, “mỗi ngày chỉ là kéo dài sự mệt mỏi”.
-
Tự trách mình: “Mình là gánh nặng”, “Mình không xứng làm mẹ”.
-
Lo sợ quá mức: sợ con bệnh, sợ con chết, sợ mình làm sai.
-
Nghĩ đến chuyện muốn biến mất, muốn bỏ đi, thậm chí thoáng qua ý nghĩ làm đau bản thân.
Nhóm hành vi
-
Thu mình lại, không muốn gặp ai, không muốn nói chuyện.
-
Bỏ bê việc chăm sóc bản thân: không tắm, không thay đồ, không ăn đúng bữa.
-
Ít tương tác với con:
-
Ít ôm ấp, ít nhìn mắt con.
-
Chăm con như “một nhiệm vụ phải làm”, không còn cảm giác vui.
-
-
Dễ cáu gắt, quát chồng, người thân, dễ nổi nóng với tiếng khóc của bé.
Nhóm cơ thể
-
Mất ngủ nặng:
-
Khó ngủ dù bé đã ngủ.
-
Giật mình nửa đêm, tim đập nhanh.
-
-
Ăn uống thay đổi rõ:
-
Bỏ ăn, sụt cân.
-
Hoặc ăn rất nhiều nhưng vẫn thấy trống rỗng.
-
-
Đau đầu, tức ngực, mệt mỏi kéo dài mà khám tổng quát không ra bệnh rõ ràng.
Lưu ý quan trọng:
Nếu mẹ từng có tiền sử trầm cảm, rối loạn lo âu, hoặc trong thai kỳ đã rất stress, nguy cơ trầm cảm sau sinh cao hơn, gia đình càng cần để ý sớm.
3. Khi nào cần gặp bác sĩ / chuyên gia?
Gia đình không cần chờ “mọi thứ thật nặng nề” mới đi khám. Càng sớm, càng dễ hỗ trợ mẹ.
Nên đưa mẹ đi gặp bác sĩ / chuyên gia tâm lý khi:
-
Các dấu hiệu buồn bã, mất hứng thú kéo dài trên 2 tuần.
-
Mẹ không còn đủ năng lượng chăm bé, hay quên cho bé bú/ăn.
-
Mẹ nói nhiều câu như:
-
“Ước gì mình biến mất.”
-
“Giá mà không sinh con.”
-
“Mọi người không cần mình đâu.”
-
-
Mẹ có hành vi tự làm đau bản thân (cào cấu, đập tay vào tường, uống thuốc bừa bãi…).
-
Mẹ có suy nghĩ làm hại con (dù chỉ thoáng qua, cũng cần được lắng nghe nghiêm túc).
Đi khám ở đâu?
-
Bác sĩ sản khoa theo dõi sau sinh (mẹ đang khám).
-
Khoa tâm thần, tâm lý lâm sàng của bệnh viện.
-
Trung tâm tư vấn tâm lý uy tín có kinh nghiệm với trầm cảm sau sinh.
Bác sĩ có thể:
-
Hỏi mẹ một số câu hỏi sàng lọc (thang điểm trầm cảm sau sinh).
-
Đề xuất: tư vấn tâm lý riêng, tham vấn gia đình, trong một số trường hợp, dùng thuốc an toàn cho mẹ Cho con bú.
4. Gia đình có thể làm gì để bảo vệ mẹ?
Trầm cảm sau sinh không chỉ là chuyện “của riêng mẹ”, mà là câu chuyện của cả nhà.
Với người chồng
-
Lắng nghe, không phán xét:
-
Thay vì “Em nghĩ nhiều quá”, hãy nói “Anh nghe em, mình cùng tìm cách nhé”.
-
-
Chia sẻ việc chăm con:
-
Tắm cho bé, thay tã, ru bé, trông bé cho mẹ ngủ bù.
-
-
Quan sát thay mẹ:
-
Hẹn lịch khám, cùng mẹ đi gặp bác sĩ nếu cần.
-
Với ông bà, người thân
-
Hạn chế phán xét:
-
Tránh nói: “Ngày xưa mẹ sinh ba đứa không sao”, “Do con yếu đuối thôi”.
-
-
Hỗ trợ việc nhà: nấu ăn, dọn dẹp, chăm bé giúp mẹ có thời gian nghỉ.
-
Tạo không khí yêu thương, không gây áp lực “phải Nuôi con theo kiểu này kia”.
5. Mẹ có thể tự giúp mình như thế nào?
Trầm cảm sau sinh không thể “tự vượt qua” chỉ bằng ý chí, nhưng mẹ vẫn có những việc nhỏ có thể làm mỗi ngày:
-
Nói ra:
-
Tâm sự với chồng, bạn thân, hoặc viết nhật ký cảm xúc.
-
-
Ngủ bù bất cứ khi nào có thể (khi có người trông bé).
-
Ăn uống đều, dù ít cũng cố gắng chia nhỏ bữa.
-
Ra ngoài trời:
-
10–15 phút tắm nắng, đi bộ nhẹ.
-
-
Tham gia cộng đồng mẹ bỉm tích cực, không so sánh con – không khoe “chuẩn con nhà người ta”.
Nhưng nếu mẹ đã rất mệt, rất buồn, thì việc quan trọng nhất là nhờ sự giúp đỡ của bác sĩ và gia đình, chứ không phải cố tỏ ra mình ổn.
6. Lời nhắn Litita gửi đến Mẹ sau sinh
-
Mẹ trầm cảm không phải mẹ xấu, không phải mẹ không thương con.
-
Đó là lúc cơ thể và não bộ mẹ đang kêu cứu, cần được chăm sóc như mọi bệnh lý khác.
-
Một cái ôm, một cuộc hẹn với bác sĩ, một người sẵn sàng ngồi nghe mẹ khóc – tất cả đều có thể cứu được một gia đình khỏi những điều đáng tiếc.
Nếu mẹ đang đọc những dòng này và thấy thấp thoáng hình ảnh mình trong đó, hoặc nếu ba/người thân thấy mẹ đang khác “mẹ ngày xưa” quá nhiều, hãy coi đó là tín hiệu để hỏi nhau câu hỏi: “Hay là mình thử đi khám xem sao?”
Đó không phải là thừa, mà là cách bảo vệ mẹ – và cũng là bảo vệ bé, một cách rất dũng cảm.
